አርኪ ምላሽ ያልተቸረው የሰብዓዊ መብቶች አያያዝ

በዮናስ ዓብይ

በኢሕአዴግ አባላት ከከፍተኛ አመራሮች እስከ ተራው ታጋይ ድረስ በተደጋጋሚ  ከሚሰሙት መልዕክቶች አንዱ ‹‹የኢትዮጵያን ሕዝብ ከአምባገነኑ ደርግ ነፃ አውጥተናል›› የሚለው ነው፡፡

ደርግን ለመጣል የተደረገው የትግል ውጤት እንዳስገኛቸው ከሚገለጹት ውጤቶች የመኖር ዋስትናው ከደርጎች ጥይት የማያልፈውና አንገቱን የደፋውን ሕዝብ ቀና ብሎ እንዲሄድ፣ የሰብዓዊ መብቱን መጠበቅ ዋስትና ማግኘቱ አንዱ ነው፡፡

የሰብዓዊ መብት የተሻለ ይዞታ ስለማግኝቱ ዋነኛ መረጃም ሆነ ማስረጃ ሆኖ የሚያቀርበው በ1987 ዓ.ም. የአገሪቱ ዋና ሕግ ሆኖ የተቀረፀው የኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት ነው፡፡  

ሕገ መንግሥታዊ ዋስትና ከወረቀት ባሻገር

መንግሥት በሕገ መንግሥቱ ሰብዓዊ መብት የተሻለ ቦታ እንዲኖረው ከማድረጉ  ባሻገር የሰብዓዊ መብት ጥበቃን ለማረጋገጥና ለማስጠበቅ እንዲያስችል የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብት ኮሚሽንን በ1992 ዓ.ም. በማቋቋም ለዜጎች መብት መከበር ያለውን ቁርጠኝነት ማሳየቱንም ይገለጻል፡፡

ምንም እንኳ ሰብዓዊ መብት ሕገ መንግሥታዊ ዋስትና ተሰጥቶት፤ ይህንኑ የሕግ ከለላ መፈጸሙንና መጠበቁን የሚቆጣጠር ራሱን የቻለ ተቋም እንዲኖር መደረጉ የኢሕአዴግ መንግሥትን በበጎ ቢያስነሳውን፣ ሕጉን በማስፈጸምም ሆነ በማስጠበቅ ረገድ ግን ከትችትና ከወቀሳ ነፃ ሊያደርገው አልቻለም፡፡ ይልቁን በአገር ውስጥ ያሉ ተቃዋሚዎችም ሆነ በውጭ አገሮች መሠረታቸውን ያደረጉ የሰብዓዊ መብት ተሟጋቾችና አቀንቃኞች መንግሥት የደርግን አገዛዝ ከመውቀስ ባሻገር የሰብዓዊ መብት ሕጎችን አክብሮ በመተግበር ረገድ ብዙም የተሻለ አይደለም ሲሉ ይወቅሳሉ፡፡

እንዲያውም በሕገ መንግሥቱ የተቀመጠው የዜጎች መብትን ከመንግሥት አያያዝ ጋር በማነፃፀር አሁን ያለውን ሁኔታ ‹‹ከወረቀት ባለፈ›› ሰብዓዊ መብት እንደማይከበር ያነሳሉ፡፡ መንግሥትም ቢሆን የሰብዓዊ መብት ጥሰት ስለመኖሩ የማይክድ ቢሆንም፣ ጥሰት የሥርዓቱ መለያ እንዳልሆነ ግን ይከራከራል፡፡ ገና አገሪቱ በዴሞክራሲ ሒደት ላይ ‹‹ልምምድ እያደረገች›› ከመሆኗ አንፃር የዜጎች መብት ሕገ መንግሥታዊ ዋስትና ማግኘቱ በራሱ አንድ ዕርምጃ ስለመሆኑም ያስገነዝባል፡፡

እነዚህ ፅንፍ የያዙ የሐሳብ ክርክሮች ግንቦት 29 ቀን 2008 ዓ.ም. በፋና ብሮድካስቲንግ ኮርፖሬሽን በተዘጋጀ የግማሽ ቀን የምክክር መድረክ ላይ ተነስተው ነበር፡፡ ‹‹ሰብዓዊ መብቶችና መልካም አስተዳደር ከኢፌዴሪ ሕገ መንግሥት አንፃር›› በሚል ርዕስ በተዘጋጀው መድረክ በሰብዓዊ መብት አያያዝ ጉዳይ በአገሪቱ እየተሻሻሉ ስለመጡ ዕድገቶች እንዲሁም በመንግሥት ሆነ በግለሰቦች ይፈጸማሉ ስለተባሉ ጥሰቶች ተነስተው ክርክር ተደርጐባቸው ነበር፡፡

በተለይ ለውይይቶችና ክርክሮች መነሻ የሆነው በኢትዮጵያ ሰብዓዊ ኮሚሽን የኢንፎርሜሽንና ኮሙዩኒኬሽን ዋና ዳይሬክተር በአቶ ብርሃኑ አባዲ የቀረበ ጥናታዊ ጽሑፍ ነው፡፡ አቶ ብርሃኑ በዋናነት ሰብዓዊ መብት በሕገ መንግሥት ስለመካተቱ፣ የተሰጠው የሕግ ዋስትና፣ በደርግ ጊዜ ስለነበረው የመብት ጥሰት፣ አገሪቱ ስለፈረመቻቸው አኅጉራዊና ዓለም አቀፋዊ የሰብዓዊ መብት ድንጋጌዎች እንዲሁም አሁን በኢትዮጵያ ያለው አፈጻጸምና የመልካም አስተዳደር ችግሮች በሰብዓዊ መብት አያያዞች ላይ ጫና እየፈጠሩና ጥሰት እያባባሱ መሆኑን ዳሰዋል፡፡

በዚህም የውይይት መነሻ ጽሑፋቸው አቶ ብርሃኑ ለተወያዮች ሲገልጹ በአገሪቱ የሚስተዋሉት የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች ከመልካም አስተዳደር መጓደሎች፣ ከፖለቲካዊ አስተዳደር ድክመቶች እንዲሁም ከሙስና መስፋፋት ጋር የተያያዙ ናቸው ብለዋል፡፡

‹‹ሰብዓዊ መብት መከበር የሚችለው ምቹ የሆነ የፖለቲካና የአስተዳደር ሥርዓት ሲኖር ነው፤›› ያሉት ጽሑፍ አቅራቢው የመልካም አስተዳደር አለመኖር፣ የሙስና መንሰራፋትና የፖለቲካ አስተዳደር ድክመት በስፋት የሰብዓዊ መብቶች ጥሰትን ማስከተሉ የማይቀር እንደሆነ አስገንዝበዋል፡፡ በተለይ ጥሰቱ አብዝቶ የሚጎዳው ሕፃናትን፣ ሴቶች፣ አዛውንቶችና የአካል ጉዳተኞችን እንደሚሆንም ጠቁመዋል፡፡

በደርግ ዘመን ሰዎች እንኳን መብቶቻቸው ሊከበሩ ለተገደሉበት ጥይት ሒሳብ ይጠየቁ እንደነበር አስታውሰው፣ ከዚህ አንፃር አሁን በሰብዓዊ መብት አያያዝ በአገሪቱ ብዙ መሻሻል እንዳለ ክርክር እንደማይቀርብለት አመልክተዋል፡፡  

አሁን በአገሪቱ የሚፈጸሙት የመብት ጥሰቶች በአብዛኛው ካለማወቅ የተነሳ እንደሆነም የሚገልጹት አቶ ብርሃኑ፣ ‹‹በተለያዩ የሥራ አስፈጻሚዎችም ቢሆን መብት የሚጥሱት ባለማወቃቸው ነው፤›› ብለዋል፡፡

ከአቶ ብርሃኑ ቀደም ብለው የመክፈቻ ንግግር ያቀረቡት የሰብዓዊ መብት ዋና ኮሚሽነር ዶ/ር አዲሱ ገብረ እግዚአብሔርም ይህንኑ ያረጋገጡ ሲሆን፣ ‹‹የመልካም አስተዳደር ችግር ካልተቀረፉ በዜጎች ላይ የሰብዓዊ መብት ጥሰት ይኖራል፤›› ብለዋል፡፡

አጠቃላይ ሕገ መንግሥቱ በውስጡ ከያዛቸው ድንጋጌዎች ሩብ ያህሉ ስለ ሰብዓዊ መብት እንደሚያትቱና አተገባበሩን የመከታተል ኃላፊነት ደግሞ የኮሚሽኑ መሆኑን ያስረዱት ዶ/ር አዲሱ፣ በኅብረተሰብ ውስጥ ያሉ የመብት ጥሰቶች በየሦስት ወሩ ተሰብስበን በመለየት የመፍትሔ ዕርምጃ እንዲወስድ እያደረግን ነው ብለዋል፡፡

የኮሚሽኑ ኃላፊዎችን ገለጻ ተከትሎ የውይይቱ ታዳሚዎች በስፋት የሰብዓዊ መብት ጥሰት መንሰራፋቱን በመጠቆም ጥያቄዎች ያነሱ ሲሆን፣ አንዳንዶቹ በመንግሥት ላይ ከረር ያሉ ትችቶችን ሰንዝረዋል፡፡ ኮሚሽኑም ቢሆን የሰብዓዊ መብት ጥሰትን በማስቆም ረገድም ሆነ ተከታትሎ በማጋለጥ፣ ዕርምጃ በመውሰድ ረገድ ከትችቱ አልታለፈም፡፡

‹‹የሰብዓዊ ጥሰቱም ሆነ የሙስና ችግር የሚጀምረው ከታች ከወረዳ ነው፡፡ ወረዳ ላይ ደግሞ አቤቱታ ለማቅረብ እንኳ የቅርንጫፍ ጽሕፈት ቤቶች የሉም፡፡ በጋራ ለመከላከልና አቤቱታ ለማቅረብ እንኳ ረዥም ሒደት አለው፤›› በማለት የላፍቶ ክፍለ ከተማን የወከሉት አቶ ተሾመ ስለሺ ገልጸዋል፡፡

ከአራዳ ክፍለ ከተማ መምጣታቸውን የሚናገሩት አቶ በላይ ዱባለ በበኩላቸው፣ ‹‹በየቦታው የምንሰማው እሮሮ እጅግ ብዙ ከመሆኑ የተነሳ በዚህች አገር ሰብዓዊ መብት አለመከበሩን ነው የሚያሳየኝ፡፡ የመልካም አስተዳደር ደግሞ ታች ነው የተንሰራፋው፡፡ እናንተ (ኮሚሽኑን) ያላችሁት ደግሞ ላይ ነው፡፡ በዚህ ሁኔታ እናንተ እንዴት ነው ሰብዓዊ መብትን ልታስከብሩም ሆነ ልትከታተሉ የምትችሉት?›› በማለት ኮሚሽኑ ውስንነት እንዳለበት ገልጸዋል፡፡

ከልደታ ክፍለ ከተማ የተገኙት አቶ መላኩ የተባሉ ተሳታፊ ደግሞ፣ ኮሚሽኑ የግንዛቤ ማስጨበጥ ሥራ ከመሥራት ውጪ የመብት ጥሰት ሲያጋጥም ተከታትሎ ዕርምጃ እንደማይወስድ ተችተዋል፡፡

‹‹የዚህ አገር ዴሞክራሲ ያለው መሬት ላይ ሳይሆን የወረቀት ዴሞክራሲ ብቻ ነው፡፡ ዴሞክራሲ መሬት ላይ በወረደበት አገር ላይ ሰብዓዊ መብት አይጣስም፡፡ 25 ዓመት ሙሉ እንዴት ዴሞክራሲን ስንለማመድ እንቆያለን፡፡ በአደባባይ መቃወም ካልተቻለ፣ ሰላማዊ ሰልፍ ማድረግ ካልቻልን ምኑን ሰብዓዊ መብትን እናስጠብቃለን ልንል እንችላለን?›› በማለት ትችት አዘል ጥያቄ ያቀረቡት የቦሌ ክፍለ ከተማ የርግብ ዩኒየን ተወካይ አቶ ግርማ ቱፋ ናቸው፡፡ እኚሁ ተሳታፊ ኮሚሽኑ ራሱ መብት ለማስጠበቅና ተከታትሎ ዕርምጃ ለመውሰድ ከመንግሥት ምን ያህል ነፃ እንደሆነም ጠይቀዋል፡፡

‹‹ለምን ሰላማዊ ሰልፍ ወጣችሁ ተብሎ በአደባባይ ሰው እየተገደለ ባለበት አገር እንዴት ሰብዓዊ መብትን ያከበረች አገር አለን ሊባል ይችላል? በኦሮሚያ በተቀሰቀሰው ተቃውሞ ብቻ በይፋ መንግሥት ባይገለጽም ከ400 እስከ 500 ሰዎች መገደላቸውን እየሰማን ነው፡፡ ለመብት ጥያቄ አደባባይ ለወጣ ሕዝብ መልሱ ጥይትና ሞት ከሆነ እንዴት ነው ታዲያ ዛሬ ኢትዮጵያ የተሻለች ነች ልትባል የሚቻለው?›› በማለት አቶ ግርማ አክለዋል፡፡  

እንዲሁም አቶ እንድርያስ ተረፈ የተባሉ ተሳታፊ ደግሞ ‹‹የአንቀጾች (ድንጋጌዎች) መብዛት አይደለም ለሰብዓዊ መብት መረጋገጥ ዋስትና የሚሆነው፡፡ ደርግ 17 ዓመታት ነው የቆየው፡፡ ኢሕአዴግ ደግሞ ሥልጣን ላይ 25 ዓመታት አስቆጥሯል፡፡ አሁንም መልካም አስተዳደር ችግር ካለ ሰብዓዊ መብት በእርግጥ አይጣስም ሊባል አይችልም፡፡ ለ25 ዓመት ኢሕአዴግም የመልካም አስተዳደር ጥሰትን እያወራ ካለ ምን የተሻለ ነገር አምጥቷል ሊያስብል ይችላል?›› በማለት ይጠይቃሉ፡፡

በተጨማሪም በኢትዮጵያ ውስጥ ተፈጽመዋል ስለሚባሉ የመብት ጥሰቶች ዓለም አቀፍ ተቋማት የሚያወጧቸውን ሪፖርቶች መቀበል፣ መቀበል ካልተቻለ ደግሞ ቀረብ ብሎ አብሮ ከመሥራት ይልቅ ኮሚሽኑ የነሱን ሪፖርቶች ማስተባበል ላይ ብቻ ለምን እንደሚያተኩርም ከተሳታፊዎች ለኮሚሽኑ ኃላፊዎች የቀረቡ ጥያቄዎችም ነበሩ፡፡

በተለይም በአገር ውስጥ የታሰሩ ፖለቲከኞች፣ ጋዜጠኞች እንዲሁም ሌሎች ዜጎች ፍርድ ቤት ቀርበው በተደጋጋሚ በማረሚያ ቤት ኃላፊዎች እንደሚደበደቡና ብዙ ስቃይ እንደሚደርስባቸው ለዳኞች ሲያስረዱ ይሰማል፡፡ በመሆኑም እንደዚህ ዓይነት ጉዳቶችን ኮሚሽኑ ቀረብ ብሎ ሲከታተልም ሆነ ዕርምጃ ለማስወሰድ ጥረት ሲያደርግ አለመታየቱም ተነስቷል፡፡

ከአካል ጉዳተኞች ማኅበር እንደመጡ የገለጹት ወይዘሮ በቀለች የተባሉ ተሳታፊ ደግሞ፣ መብቱን የሚጠይቅ ኅብረተሰብ ከታች ቢፈጠርም ተጠያቂ አካል በአንፃሩ አለመኖሩን በመግለጽ፣ በታችኛው የአስተዳደር እርከን ሰብዓዊ ጥሰቱም ሆነ የመልካም አስተዳደር ችግሩ በስፋት እንዳለ አመልክተዋል፡፡

‹‹የአስተዳደር በደል ፈጽመዋል የተባሉ የወረዳ ኃላፊዎችን ከሥራ እንዲነሱ ቢደረግም ወደ ሌላ ቦታ ከፍ ላለ ኃላፊነት እየተሾሙ ነው፡፡ ይህ ዓይነት ዕርምጃ ደግሞ ሰብዓዊ መብት በደልንም ሆነ መልካም አስተዳደርን አይቀርፍም፤›› ብለዋል፡፡

የኮሚሽኑ ኃላፊዎች በበኩላቸው ከተሳታፊዎች የተነሱባቸውን ጥያቄዎችና ትችቶች በበጎ መልኩ እንደሚቀበሉት ቢገልጹትም፣ በአብዛኛው የተነሱባቸውን ጥያቄዎች ሙሉ ለሙሉ ትክክለኛ አለመሆናቸውን ለማብራራት ሞክረዋል፡፡

በተለይ ኮሚሽኑ በሥርፀት (ግንዛቤ ማስጨበጥ) ላይ ብቻ ያተኩራል ለተባለው ጥያቄ መልስ ሲሰጡ፣ ኮሚሽኑ ካሉት አራት ኃላፊነቶች ውስጥ አራቱንም እየተገበሩ እንደሚገኙ ገልጸዋል፡፡ ዶ/ር አዲሱ እንደገለጹት፣ ምርመራ በሚያስፈልጋቸው ውስጥ ምርመራ በማካሄድ ዕርምጃ እንዲወሰድ ተደርጓል፡፡ ነገር ግን ዕርምጃ ካስወሰዱባቸው ውስጥ በዝርዝር ያስቀመጡት ነገር አልነበረም፡፡

በተመሳሳይም በኦሮሚያና በአማራ አካባቢዎች በዚህ ዓመት በተቀሰቀሱ ተቃውሞዎች ላይ የፀጥታ ኃይሎች ወስደውታል በተባለው ዕርምጃን አስመልክቶ መልስ የሰጡት አቶ ብርሃኑ ሲሆኑ፣ ‹‹የመርማሪ ቡድኖች ተልከው የመጨረሻ ውጤት ላይ ናቸው፤›› የሚል ምላሽ  ሰጥተዋል፡፡

ሪፖርተር የመርማሪው ቡድን እያጠናው ነው ስለተባለው ጉዳይ ተጨማሪ ማብራሪያ ከኮሚሽነሩ ጠይቆ፣ ጉዳዩ ገና ምክር ቤት ስላልቀረበ በዚህ ጉዳይ ምንም የምለው ነገር የለም ሲሉ መልሰዋል፡፡ በሌላ በኩል የሰብዓዊ መብት ጥበቃን በተመለከተ ከደርግ መንግሥት ጋር ማወደዳሩ ላይ ብቻ ትኩረት አድርጓል ተብሎ ለተነሰው ጥያቄ ዶ/ር አዲሱ በሰጡት መልስ፣ ‹‹የሰብዓዊ መብት መሻሻል አለ የምንለው ምክንያታዊ ሆነን ከልባችን ስንናገር ብቻ ነው፡፡ የጽሑፉም ዓላማ ቢሆን ካለፈው ሥርዓት ጋር ለማወዳደር ብቻ አይደለም፤›› ብለዋል፡፡

እንዲሁም ኮሚሽኑ በአገሪቱ የበለጠ ተደራሽ ለመሆን ከአዲስ አበባ ውጪ ስምንት ቅርንጫፎች ከፍቶ እስከ 30 የሚደርሱ ሠራተኞችን በመቅጠር ዕለት ከዕለት ከሕዝብ ጋር እየሠሩ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ በተጨማሪም በተነሱት አስተያየቶች መሠረት ኮሚሽኑ እስከ ታችኛው የአስተዳደር ክፍሎች ማስፋት ካለበት በሒደት እንደሚያየው ጠቁመዋል፡፡

‹‹የፖለቲካ ዕርምጃ አይደለም እያደረግን ያለው፡፡ ሰብዓዊ መብትን ባህል ማድረግ እንጂ፡፡ ሰብዓዊ መብት አመራሩና መንግሥት ብቻ ሳይሆኑ ኅብረተሰቡም ሊከላከለውና ሊያዳብረው የሚገባ ነው፡፡ የመፍትሔ አካልም መሆን ያለብን ሁላችንም ነን፤›› በማለት አሳስበዋል፡፡

ኮሚሽኑ ከውጭ የሰብዓዊ መብት አቀንቃኞች የሚወጡ ሪፖርቶችን ያጣጥላል ለተባለውም ኮሚሽነሩ መልስ ሰጥተውበታል፡፡ ‹‹እኛ ይህን ሰማን ብለን ለማስተባበል ብቻ አንሞክርም፡፡ መረጃ ብቻ ሳይሆን ማስረጃ ላይ ተመርኩዞ የሚወሰን እንጂ በስሜት የሚሄድ ተቋም አይደለም ያለን፤›› ሲሉ መልስ ሰጥተዋል፡፡ ‹‹እኛ ወርደን ከሕዝብ በምናገኘው ማስረጃ ነው የምንቀሳቀሰው፤›› ሲሉም አክለዋል፡፡